راز نامرئی‌شدن جنگنده‌ها؛ فناوری رادارگریز چطور کار می‌کند؟

از سلولز شفاف آلمانی‌ها تا شبح سیاه اف-۱۱۷؛ فناوری رادارگریزی، روایتی است از تلاش انسان برای ناپدید شدن در آسمان جنگ. فناوری رادارگریز، یکی از انقلابی‌ترین پیشرفت‌های نظامی قرن بیستم است. نخستین‌بار این فناوری به‌صورت جدی در سال ۱۹۹۱ و در جریان عملیات طوفان صحرا علیه عراق به‌کار گرفته شد. در آن عملیات، جنگنده‌ی معروف اف-۱۱۷ نایت‌هاوک (F-117 Nighthawk) مأمور شد تا اهداف نظامی مهم و به‌شدت محافظت‌شده‌ی عراق را نابود کند. شگفتی این حمله در آن بود که هواپیماها، بدون آنکه توسط رادارهای عراق شناسایی شوند، توانستند به قلب پدافندهای هوایی آن نفوذ و ضربات دقیقی وارد کنند. این اولین بار بود که جهان به‌طور جدی با سلاحی آشنا شد که دیده نمی‌شد: فناوری رادارگریز.

ریشه‌ فناوری رادارگریز

از پوشش شفاف تا سامانه Chain Home ریشه‌ی فناوری رادارگریز به جنگ جهانی اول برمی‌گردد. در آن زمان، آلمانی‌ها برای کاهش دید هواپیماهای نظامی، آزمایشی عجیب انجام دادند: آن‌ها از ماده‌ای شفاف به نام سلولز استات (Cellulose Acetate) استفاده کردند؛ یک پوشش شفاف که قرار بود هواپیماها را از دید پنهان کند؛ اما نتیجه طبق انتظار، پیش نرفت؛ زیرا نور خورشید وقتی به این سطح شفاف می‌تابید، بازتاب شدیدی ایجاد می‌کرد و هواپیماها حتی بیشتر از قبل دیده می‌شدند. درنهایت، این ایده به‌کلی کنار گذاشته شد. با گذشت چند دهه، در جنگ جهانی دوم، آلمان با طراحی هواپیمایی انقلابی به‌نام هورتن هو ۹، نخستین هواپیمای بالِ پرنده با موتور جت در جهان، دوباره سراغ ایده‌ی پنهان‌کاری رفت. این طرح، از نظر آیرودینامیک، پیشرفته و جسورانه بود و شباهت زیادی به طرح‌های امروزی داشت؛ اما مشکلات فنی متعدد باعث شدند این هواپیما هرگز وارد نبرد نشود.

در همین دوران، همزمان با تلاش کشورها برای پنهان‌کردن هواپیماهای خود، رادارها هم با سرعتی سرسام‌آور پیشرفت کردند و این رقابت تکنولوژیک، نیاز به فناوری رادارگریز را جدی‌تر از همیشه کرد. در این میان، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای بریتانیا، سامانه‌ی راداری «Chain Home» (به معنی زنجیره خانگی) بود؛ شبکه‌ای پیشرفته که توسط نیروی هوایی سلطنتی طراحی شد و با ۲۱ ایستگاه فعال، سرتاسر سواحل بریتانیا را پوشش می‌داد. رادار، سیگنال‌هایی از جنس امواج رادیویی ارسال می‌کند. این امواج با سرعت بسیار بالا حرکت می‌کنند و پس از برخورد به اجسام، بخشی از آن‌ها از سطح جسم هدف، منعکس می‌شود. رادار با دریافت سیگنال‌های بازگشتی و اندازه‌گیری زمان طی‌شده بین ارسال و دریافت، می‌تواند فاصله‌ی جسم را محاسبه کند. همچنین با تحلیل ویژگی‌های سیگنال بازتابی، مانند شدت، فرکانس یا تغییرات آن، می‌تواند نوع و حتی سرعت جسم را نیز تخمین بزند.